Profesjonalne ukulele koncertowe

By


W świecie instrumentów muzycznych, ukulele od lat cieszy się niesłabnącą popularnością. Jego kompaktowy rozmiar, przyjazne brzmienie i stosunkowo łatwa nauka sprawiają, że jest ono doskonałym wyborem dla początkujących, ale także dla bardziej zaawansowanych miłośników muzyki. Wśród wielu rodzajów ukulele, model koncertowy (concer t) wyróżnia się jako idealny kompromis między poręcznością ukulele sopranowego a bogatszym dźwiękiem tenorowego. Profesjonalne ukulele koncertowe to instrument, który oferuje znacznie więcej niż podstawowe modele, otwierając przed muzykami nowe możliwości wyrazu i techniki.

Wybór profesjonalnego ukulele koncertowego to decyzja, która powinna być przemyślana. Na rynku dostępnych jest wiele opcji, a różnice w jakości wykonania, materiałach i brzmieniu mogą być znaczące. Zrozumienie kluczowych cech, na które warto zwrócić uwagę, pozwoli na dokonanie świadomego zakupu. Czy to dla rozwoju artystycznego, czy po prostu dla przyjemności grania, inwestycja w profesjonalny instrument tego typu z pewnością przyniesie satysfakcję na długie lata.

Profesjonalne ukulele koncertowe to nie tylko narzędzie do tworzenia muzyki, ale także obiekt estetyczny. Piękne drewno, staranne wykończenie i dbałość o detale sprawiają, że instrumenty te często stanowią ozdobę same w sobie. Poznajemy tutaj świat, gdzie rzemiosło spotyka się ze sztuką, a każdy szczegół ma znaczenie dla ostatecznego brzmienia i komfortu gry.

Zrozumienie cech profesjonalnego ukulele koncertowego

Profesjonalne ukulele koncertowe, w przeciwieństwie do swoich mniejszych braci sopranowych, oferuje nieco większy korpus i dłuższą menzurę. Te fizyczne różnice przekładają się bezpośrednio na jego brzmienie i komfort gry. Większy pudłem rezonansowym pozwala na uzyskanie głębszych, pełniejszych tonów z większą projekcją. Dłuższa menzura, czyli odległość od siodełka do mostka, oznacza większy odstęp między progami, co ułatwia granie bardziej złożonych akordów i melodii, szczególnie dla osób o większych dłoniach.

Kluczowym elementem wpływającym na jakość profesjonalnego ukulele koncertowego są użyte materiały. Najlepsze instrumenty wykonuje się z litego drewna, a nie ze sklejki. Drewno mahoniowe, cedrowe, koa czy palisandrowe to tylko niektóre z gatunków, które nadają ukulele unikalnego charakteru brzmieniowego i wizualnego. Mahoń często oferuje ciepłe, zbalansowane brzmienie, podczas gdy świerk czy cedr dodają jasności i projekcji. Koa, tradycyjne drewno hawajskie, jest cenione za swoje bogate, złożone harmonicznie brzmienie i piękny, naturalny wygląd.

Kolejnym aspektem, który odróżnia profesjonalne modele, jest jakość wykonania i osprzętu. Klucze stroikowe powinny być precyzyjne i stabilne, utrzymując strój przez długi czas. Siodełko i mostek, często wykonane z kości lub wysokiej jakości tworzywa sztucznego, wpływają na sustain i klarowność dźwięku. Podstrunnica, wykonana zazwyczaj z hebanu lub palisandru, musi być gładka i dobrze wyprofilowana, co zapewnia komfort podczas przesuwania palców.

Wybór materiałów w profesjonalnym ukulele koncertowym

Materiały użyte do budowy ukulele koncertowego mają fundamentalne znaczenie dla jego brzmienia, rezonansu i ogólnej jakości. W profesjonalnych instrumentach najczęściej spotykamy lite drewno, które pozwala na swobodną wibrację płyty wierzchniej, boków i tyłu, co przekłada się na bogatszy i bardziej złożony dźwięk. Płyta wierzchnia, będąca sercem instrumentu, najczęściej wykonana jest z cedru lub świerku. Cedr zapewnia ciepłe, pełne brzmienie z doskonałą reakcją na artykulację, podczas gdy świerk oferuje jaśniejszy, bardziej dynamiczny ton z dużą głośnością.

Boki i tył instrumentu w profesjonalnych ukulele koncertowych również odgrywają kluczową rolę. Mahoń jest popularnym wyborem ze względu na swoje ciepłe, zaokrąglone brzmienie i doskonałą równowagę tonalną. Palisander, zwłaszcza indyjski, dodaje instrumentowi głębi, złożoności harmonicznej i wyraźnego basu, często z jasnymi, błyszczącymi wysokimi tonami. Jeszcze bardziej ekskluzywnym i cenionym materiałem jest koa, tradycyjne hawajskie drewno, które oferuje słodkie, melodyjne brzmienie z pięknymi, długimi sustainami i charakterystycznym, naturalnym wyglądem, który z czasem pogłębia się i nabiera złocistych odcieni.

Nie można zapominać o podstrunnicy i gryfie. Podstrunnica z hebanu lub palisandru zapewnia gładką powierzchnię i trwałość, a także wpływa na klarowność dźwięku. Gryf, najczęściej wykonany z mahoniu, zapewnia stabilność i komfort trzymania. Wykończenie instrumentu, czy to matowe, czy błyszczące, nie tylko wpływa na estetykę, ale także może subtelnie wpływać na rezonans drewna. Wybierając profesjonalne ukulele koncertowe, warto zwrócić uwagę na pochodzenie i jakość każdego z tych elementów, ponieważ suma tych części decyduje o ostatecznej jakości instrumentu.

Brzmienie i grywalność profesjonalnego ukulele koncertowego

Profesjonalne ukulele koncertowe oferuje bogactwo brzmieniowe, które zadowoli nawet najbardziej wymagających muzyków. W porównaniu do mniejszego sopranu, ukulele koncertowe posiada dłuższy rezonans, co przekłada się na dłużej wybrzmiewające nuty i bogatsze harmoniczne. Dźwięk jest pełniejszy, bardziej zaokrąglony, z wyraźniejszym basem i czystszymi, bardziej melodyjnymi wysokimi tonami. Ta wszechstronność sprawia, że jest ono idealne do różnorodnych gatunków muzycznych, od tradycyjnej muzyki hawajskiej, przez bluesa, pop, rock, aż po jazz.

Grywalność profesjonalnego ukulele koncertowego jest kolejnym jego atutem. Dłuższa menzura, czyli odległość między siodełkiem a mostkiem, skutkuje większym rozstawem progów. Choć dla drobnych dłoni może to wymagać krótkiego okresu adaptacji, dla wielu muzyków jest to ogromna zaleta. Większa przestrzeń między progami ułatwia precyzyjne dociskanie strun, co jest kluczowe przy graniu skomplikowanych akordów, szybkich melodii czy technik fingerpicking. Pozwala to na swobodne poruszanie się po podstrunnicy bez ryzyka przypadkowego tłumienia sąsiednich strun.

Wysokiej jakości osprzęt, taki jak precyzyjne klucze stroikowe, często z przełożeniem, zapewnia stabilność stroju i ułatwia strojenie. Wygodny profil gryfu i starannie wykończona podstrunnica, wolna od ostrych krawędzi progów, sprawiają, że gra staje się czystą przyjemnością. Profesjonalne ukulele koncertowe często posiada również starannie oszlifowane progi, które zapobiegają przecięciom palców i zapewniają płynne przesuwanie się po gryfie. Wszystkie te elementy składają się na instrument, który nie tylko brzmi wybitnie, ale także jest niezwykle komfortowy w grze, zachęcając do długich sesji muzycznych.

Przegląd renomowanych marek profesjonalnych ukulele koncertowych

Rynek profesjonalnych ukulele koncertowych jest zdominowany przez kilka marek, które od lat budują swoją reputację dzięki niezmiennie wysokiej jakości instrumentów. Jedną z najbardziej rozpoznawalnych jest Kamaka, legendarna hawajska firma, która słynie z produkcji ukulele wykonanych z tradycyjnego drewna koa. Ich instrumenty charakteryzują się niesamowitym brzmieniem, bogatą historią i są często postrzegane jako symbol doskonałości w świecie ukulele.

Kolejną uznaną marką jest Martin Guitars, firma znana przede wszystkim z produkcji gitar, ale ich seria ukulele, w tym modele koncertowe, cieszy się ogromnym uznaniem. Instrumenty Martina to połączenie tradycyjnego rzemiosła z nowoczesnymi rozwiązaniami, oferujące doskonałe brzmienie i grywalność. Kolejną marką, na którą warto zwrócić uwagę, jest Kala. Kala oferuje szeroki wachlarz modeli ukulele, w tym profesjonalne ukulele koncertowe wykonane z różnych gatunków drewna, często w atrakcyjnych cenach w stosunku do jakości.

  • Kamaka: Legendarna hawajska marka, synonim najwyższej jakości ukulele z drewna koa. Znana z ciepłego, bogatego brzmienia i tradycyjnego rzemiosła.
  • Martin Guitars: Renomowany producent gitar, którego seria ukulele koncertowych oferuje doskonałe wykonanie, świetne brzmienie i komfort gry.
  • Kala: Popularna marka oferująca szeroki wybór profesjonalnych ukulele koncertowych z różnych gatunków drewna, często w korzystnym stosunku jakości do ceny.
  • Fender: Choć znany głównie z gitar elektrycznych, Fender produkuje również wysokiej jakości ukulele, w tym modele koncertowe, które łączą klasyczny styl z nowoczesną produkcją.
  • Cordoba: Ta firma specjalizuje się w instrumentach strunowych, a ich ukulele koncertowe, często inspirowane gitarami klasycznymi, oferują eleganckie wzornictwo i piękne brzmienie.

Wybór konkretnej marki i modelu powinien zależeć od indywidualnych preferencji brzmieniowych, budżetu i stylu gry. Warto poświęcić czas na przetestowanie instrumentów różnych producentów, aby znaleźć ten, który najlepiej odpowiada naszym potrzebom i oczekiwaniom.

Akcesoria niezbędne do profesjonalnego ukulele koncertowego

Posiadanie profesjonalnego ukulele koncertowego to dopiero początek muzycznej podróży. Aby w pełni cieszyć się jego możliwościami i dbać o jego stan, niezbędny jest odpowiedni zestaw akcesoriów. Najważniejszym elementem jest futerał lub gig bag. Profesjonalne ukulele koncertowe, wykonane często z litego drewna, jest wrażliwe na zmiany temperatury i wilgotności. Dobry, wyściełany futerał zapewnia ochronę przed uszkodzeniami mechanicznymi oraz pomaga utrzymać stabilne warunki. Warto zainwestować w futerał, który idealnie dopasuje się do rozmiaru ukulele.

Stroik jest kolejnym nieodzownym akcesorium. Choć profesjonalne ukulele koncertowe zazwyczaj długo trzyma strój, regularne strojenie jest kluczowe dla uzyskania czystego brzmienia. Na rynku dostępne są różne rodzaje stroików: clip-on (montowane na główce instrumentu), aplikacje na smartfony czy tradycyjne stroiki chromatyczne. Stroiki clip-on są bardzo popularne ze względu na swoją wygodę i dokładność, a także fakt, że nie ingerują w brzmienie instrumentu.

  • Futerał lub gig bag: Niezbędny do ochrony instrumentu przed uszkodzeniami i zmianami warunków atmosferycznych. Wybierz model dopasowany do rozmiaru ukulele koncertowego.
  • Stroik: Kluczowy dla utrzymania czystego brzmienia. Stroiki clip-on są wygodne i precyzyjne.
  • Struny zapasowe: Nawet najlepsze struny mogą się zerwać. Warto mieć pod ręką kilka kompletów strun wysokiej jakości, aby móc je szybko wymienić.
  • Kapodaster: Umożliwia szybką zmianę tonacji utworu bez konieczności przestrajania instrumentu, co jest niezwykle przydatne podczas gry z innymi muzykami.
  • Ściereczka do czyszczenia: Do regularnego usuwania kurzu i odcisków palców z powierzchni instrumentu, co pomaga utrzymać jego wygląd i konserwację drewna.
  • Nawilżacz (opcjonalnie): W suchych klimatach może być konieczny do utrzymania optymalnego poziomu wilgotności drewna, zapobiegając pękaniu.

Inwestycja w dobrej jakości akcesoria nie tylko ułatwi grę i konserwację, ale także pomoże zachować profesjonalne ukulele koncertowe w doskonałym stanie przez wiele lat.

Konserwacja i pielęgnacja profesjonalnego ukulele koncertowego

Profesjonalne ukulele koncertowe, jako instrument wykonany z drewna, wymaga regularnej konserwacji, aby zachować swoje brzmienie i wygląd. Podstawą jest czystość. Po każdej sesji gry warto przetrzeć instrument miękką, suchą ściereczką z mikrofibry, aby usunąć pot i kurz z gryfu, podstrunnicy i pudła rezonansowego. Szczególną uwagę należy zwrócić na struny i progi, gdzie gromadzą się zanieczyszczenia.

Kluczowe jest również dbanie o odpowiednią wilgotność. Drewno jest higroskopijne, co oznacza, że wchłania i oddaje wilgoć z otoczenia. Zbyt suche powietrze (szczególnie zimą w ogrzewanych pomieszczeniach) może prowadzić do skurczenia się drewna, pęknięć na płycie wierzchniej lub bokach, a także do problemów z gryfem. Zbyt wysoka wilgotność z kolei może powodować puchnięcie drewna i problemy ze strojem. Idealny poziom wilgotności dla instrumentów drewnianych to około 45-55%. Warto rozważyć użycie nawilżacza w pomieszczeniu, w którym przechowujemy ukulele, lub specjalnych nawilżaczy przeznaczonych do instrumentów muzycznych, które umieszcza się w futerale.

Ważna jest również okresowa konserwacja drewna. Co kilka miesięcy, w zależności od częstotliwości użytkowania i warunków, można zastosować specjalistyczny środek do konserwacji drewna (np. olej cytrynowy lub specjalne pasty do wykończeń). Należy jednak pamiętać, aby używać produktów przeznaczonych do instrumentów muzycznych i stosować je zgodnie z instrukcją, unikając nadmiaru, który mógłby uszkodzić lakier lub drewno. Regularna wymiana strun, gdy tylko zaczną tracić swoje właściwości brzmieniowe lub pojawią się na nich oznaki zużycia, również wpływa na jakość dźwięku i komfort gry.

Techniki gry i rozwój muzyczny z profesjonalnym ukulele koncertowym

Profesjonalne ukulele koncertowe stanowi doskonałą platformę do eksploracji szerokiego spektrum technik gry i rozwoju muzycznego. Jego większy rozmiar i przestrzeń między progami ułatwiają precyzyjne wykonywanie akordów, zwłaszcza tych bardziej złożonych, które mogą być trudniejsze do zagrania na mniejszym sopranie. Możliwość łatwego dociskania strun pozwala na płynne przejścia między akordami, co jest kluczowe w stylach takich jak fingerstyle, gdzie każda nuta ma swoje znaczenie.

Dłuższe wybrzmienie strun w ukulele koncertowym sprzyja również technikom takim jak hammer-on, pull-off czy slide, które dodają utworom płynności i ekspresji. Muzycy mogą eksperymentować z różnymi artykulacjami, wykorzystując dynamikę brzmienia, aby nadać swoim interpretacjom indywidualnego charakteru. Bogatsze harmonicznie brzmienie instrumentu pozwala na bardziej złożone aranżacje, gdzie ukulele może pełnić rolę zarówno akompaniującą, jak i prowadzącą linię melodyczną.

  • Fingerstyle: Dłuższa menzura i bogatsze brzmienie ułatwiają precyzyjne granie melodii i akordów jednocześnie.
  • Slide: Płynne przesuwanie palców po strunach jest łatwiejsze dzięki większej przestrzeni między progami i gładkiej podstrunnicy.
  • Hammer-on i Pull-off: Te techniki perkusyjne pozwalają na tworzenie szybkich, melodyjnych fraz bez konieczności używania prawej ręki do każdego dźwięku.
  • Arpeggio: Rozkładanie akordów na pojedyncze nuty pozwala wydobyć pełnię brzmienia instrumentu i stworzyć bogate, melodyjne tło.
  • Strumming z artykulacją: Eksperymentowanie z różnymi rytmami i dynamiką uderzeń w struny pozwala nadać utworom życia i emocji.

Profesjonalne ukulele koncertowe otwiera drzwi do świata muzycznej kreatywności. Niezależnie od tego, czy chcemy doskonalić technikę gry, komponować własne utwory, czy po prostu cieszyć się pięknym brzmieniem, ten instrument stanowi wszechstronne i inspirujące narzędzie dla każdego muzyka.

Znaczenie profesjonalnego ukulele koncertowego w edukacji muzycznej

Profesjonalne ukulele koncertowe odgrywa coraz ważniejszą rolę w edukacji muzycznej, zarówno dla dzieci, jak i dorosłych. Jego kompaktowy rozmiar, w połączeniu z bardziej zaawansowanym brzmieniem w porównaniu do instrumentów dla najmłodszych, czyni je idealnym narzędziem do nauki podstaw harmonii, melodii i rytmiki. Dłuższa menzura i większe progi, choć mogą stanowić początkowe wyzwanie, w dłuższej perspektywie ułatwiają rozwijanie precyzji palców i koordynacji ruchowej.

Jego wszechstronność sprawia, że jest ono doskonałym wyborem do nauki różnych stylów muzycznych. Od prostych piosenek po bardziej złożone aranżacje, profesjonalne ukulele koncertowe pozwala uczniom na eksplorację muzyki w sposób angażujący i satysfakcjonujący. Nauczyciele często doceniają fakt, że instrument ten może być stosunkowo niedrogi w porównaniu do innych instrumentów strunowych, a jednocześnie oferuje bogactwo brzmieniowe, które motywuje do dalszej nauki.

Profesjonalne ukulele koncertowe jest również często wykorzystywane w orkiestrach ukulele i zespołach szkolnych. Wspólne granie rozwija umiejętności społeczne, uczy współpracy i daje uczniom poczucie przynależności. Możliwość tworzenia harmonii i aranżacji na różnych instrumentach, w tym na ukulele koncertowym, pozwala na rozwijanie wrażliwości muzycznej i zrozumienia struktury muzyki. Wreszcie, łatwość przenoszenia i stosunkowo niski koszt zakupu dobrej jakości instrumentu sprawiają, że profesjonalne ukulele koncertowe staje się coraz bardziej dostępne dla szerokiego grona odbiorców, otwierając drzwi do świata muzyki dla wielu osób.

Budżetowanie zakupu profesjonalnego ukulele koncertowego

Zakup profesjonalnego ukulele koncertowego to inwestycja, która powinna być dobrze przemyślana pod względem budżetu. Ceny mogą się znacznie różnić w zależności od marki, użytych materiałów i poziomu wykonania. Podstawowe modele profesjonalne, wykonane z litego drewna, można znaleźć w przedziale cenowym od kilkuset do około tysiąca złotych. Są to zazwyczaj instrumenty dobrych producentów, oferujące solidne brzmienie i jakość wykonania, wystarczające dla ambitnych amatorów i średniozaawansowanych muzyków.

Bardziej zaawansowane profesjonalne ukulele koncertowe, wykonane z wysokiej jakości litych gatunków drewna, takich jak koa czy palisandrowy, z renomowanych marek, mogą kosztować od tysiąca do kilku tysięcy złotych. Instrumenty te oferują nie tylko wybitne brzmienie i doskonałą grywalność, ale także często posiadają unikatowe cechy estetyczne i są wykonane z niezwykłą dbałością o detale. Są to propozycje dla poważnych muzyków, którzy szukają instrumentu na lata, który będzie ich partnerem w twórczości.

  • Modele podstawowe profesjonalne: Około 500-1200 zł. Dobra jakość litego drewna, solidne wykonanie, czyste brzmienie. Idealne dla ambitnych początkujących i średniozaawansowanych.
  • Modele średniej klasy profesjonalne: Około 1200-2500 zł. Lepsze gatunki drewna (np. świerk, mahoń), precyzyjne wykonanie, bogatsze brzmienie, lepszy osprzęt. Dla zaawansowanych amatorów.
  • Modele z wyższej półki profesjonalne: Około 2500-5000+ zł. Drewno najwyższej jakości (np. koa, palisander), ręczne wykonanie, wyjątkowe brzmienie, ekskluzywne wykończenie. Dla profesjonalistów i entuzjastów.

Przy ustalaniu budżetu warto wziąć pod uwagę nie tylko sam instrument, ale także potencjalne koszty akcesoriów, takich jak futerał, stroik czy zapasowe struny. Warto również pamiętać, że często lepszym rozwiązaniem jest zakup instrumentu nieco droższego, ale o wyższej jakości, który posłuży dłużej i zapewni większą satysfakcję z gry.

Testowanie i wybór idealnego profesjonalnego ukulele koncertowego

Wybór idealnego profesjonalnego ukulele koncertowego to proces, który wymaga osobistego zaangażowania i przetestowania kilku instrumentów. Choć opinie i recenzje online są pomocne, nic nie zastąpi bezpośredniego kontaktu z instrumentem. Pierwszym krokiem powinno być udanie się do renomowanego sklepu muzycznego, który oferuje szeroki wybór profesjonalnych ukulele. Tam można porównać brzmienie, grywalność i wygląd różnych modeli.

Podczas testowania instrumentu, zwróć uwagę na kilka kluczowych aspektów. Po pierwsze, brzmienie. Zagraj kilka akordów, melodii, a nawet prostych utworów, aby ocenić czystość, głębię i projekcję dźwięku. Czy brzmienie jest zbalansowane we wszystkich rejestrach? Czy nuty wybrzmiewają długo i czysto? Po drugie, grywalność. Czy podstrunnica jest wygodna? Czy progi są dobrze oszlifowane i czy nie ma ostrych krawędzi? Czy klucze stroikowe działają płynnie i precyzyjnie?

Nie zapomnij o estetyce. Choć brzmienie jest najważniejsze, warto wybrać instrument, który Ci się podoba wizualnie. Piękno drewna, jakość wykończenia i detale mogą wpływać na Twoją motywację do gry. Jeśli masz możliwość, zabierz ze sobą znajomego muzyka lub poproś o pomoc sprzedawcę, który może udzielić fachowej rady. Nie spiesz się z decyzją. Pozwól sobie na przetestowanie kilku instrumentów, a nawet powrót do sklepu, jeśli to konieczne. Idealne profesjonalne ukulele koncertowe to takie, które rezonuje z Tobą muzycznie i inspiruje do tworzenia.

Przyszłość profesjonalnych ukulele koncertowych na rynku muzycznym

Profesjonalne ukulele koncertowe z pewnością utrzyma swoją silną pozycję na rynku muzycznym, a nawet może zyskać na popularności. Jego wszechstronność, kompaktowy rozmiar i stosunkowo przystępna cena w porównaniu do innych instrumentów, czynią je atrakcyjnym wyborem dla szerokiego grona muzyków. Obserwujemy rosnące zainteresowanie ukulele jako instrumentem solowym, co napędza popyt na modele wyższej jakości, oferujące bogatsze brzmienie i lepszą grywalność.

Producenci stale pracują nad innowacjami, wprowadzając nowe materiały, technologie wykonania i rozwiązania konstrukcyjne, które mają na celu poprawę brzmienia i komfortu gry. Możemy spodziewać się dalszego rozwoju w zakresie wykorzystania ekologicznych materiałów, a także integracji nowoczesnych technologii, takich jak systemy elektroakustyczne, które pozwalają na łatwe podłączenie instrumentu do wzmacniacza czy systemu nagłośnieniowego. To otwiera nowe możliwości dla profesjonalnych ukulele koncertowych w kontekście występów na żywo i nagrań studyjnych.

  • Rosnąca popularność fingerstyle: Styl ten idealnie pasuje do możliwości profesjonalnych ukulele koncertowych, napędzając popyt na instrumenty o bogatszym brzmieniu.
  • Innowacje materiałowe i konstrukcyjne: Producenci eksperymentują z nowymi gatunkami drewna i technikami budowy, aby poprawić jakość dźwięku.
  • Rozwój instrumentów elektroakustycznych: Integracja przetworników i przedwzmacniaczy czyni ukulele bardziej wszechstronnym na scenie i w studiu.
  • Edukacja muzyczna: Rosnące wykorzystanie ukulele w szkołach i na kursach muzycznych zapewni stały dopływ nowych pokoleń muzyków.
  • Globalny rynek: Ukulele zyskuje na popularności na całym świecie, co przekłada się na większą dostępność i różnorodność modeli.

Profesjonalne ukulele koncertowe to instrument z bogatą historią, który jednocześnie dynamicznie ewoluuje. Jego unikalne połączenie tradycji z nowoczesnością gwarantuje, że pozostanie ważnym i inspirującym elementem świata muzyki przez wiele nadchodzących lat.

By